نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• یحیی معروف ¹
• علی سلیمی ¹
• جهانگیر امیری ¹
• مریم جلالی نژاد ²

¹ استاد گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه رازی کرمانشاه ایران

² مدرس مدعو گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه رازی کرمانشاه ایران

چکیده

داستان‌های قرآنی، همواره به عنوان یکی از غنی‌ترین منابع الهام شاعرانه در ادب عربی، بستری برای آفرینش تصاویر و مفاهیم بدیع بوده‌اند. شاعران معاصر با بهره‌گیری از این داستان‌ها، نه تنها پیوندی میان سنت و نوآوری برقرار کرده‌اند، بلکه آن‌ها را به عنوان هنری زبانی برای بیان تجربه‌های زیسته خود به کار برده‌اند. رومن یاکوبسن، زبان‌شناس برجستۀ روس، با ارائه نظریه نقش‌های شش‌گانه زبان، بنیان نوینی برای تحلیل عملکردهای ارتباطی متن ادبی فراهم ساخت. جابر الجابری، از شاعران معاصر عراق، با بهره‌گیری از بینامتنیت قرآنی و رویکرد انتقادی، به بازتاب تجربۀ زیسته و تحولات اجتماعی سرزمین خود می‌پردازد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، کارکرد ارجاعی بینامتنیت داستان‌های قرآنی در شعر مقاومت جابر الجابری را بر مبنای نظریۀ ارتباطی رومن یاکوبسن مورد بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که شاعر با شیوه‌هایی بدیع، نه تنها داستان‌های قرآنی را بازآفرینی می‌کند، بلکه آن‌ها را ابزاری برای بیان دغدغه‌های معاصر، هویت‌سازی فرهنگی و انتقال پیام‌های چندلایه در بستر مخاطب عرب امروز قرار می‌دهد. بررسی کارکرد ارجاعی شعر الجابری نشان داد که داستان‌های قرآنی فراتر از ارجاعات سنتی، به ابزاری برای بازتعریف هویت و پیوند میان ادبیات و واقعیت اجتماعی بدل شده‌اند. نوآوری پژوهش حاضر در آن است که با تلفیق رویکرد زبان‌شناختی یاکوبسن با شواهد بینامتنی قرآنی و تأکید بر تجربۀ زیستۀ جابر الجابری، امکان تفسیر چندلایه و پویا از ساخت و معنای شعر معاصر عرب و فرهنگ مقاومت و پایداری را فراهم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

• بینامتنیت
• داستان‌های قرآنی
• کارکرد ارجاعی
• رومن یاکوبسن
• شعر مقاومت
• جابر الجابری

عنوان مقاله [العربیة]

الوظیفة الإشاریة التناصیة للقصص القرآنیة فی شعر المقاومة عند جابر الجابری فی ضوء نظریة جاکوبسون الاتصالیة

نویسندگان [العربیة]

• یحیی معروف ¹
• علی سلیمی ¹
• جهانگیر امیری ¹
• مریم جلالی نجاد ²

¹ أستاذ، قسم اللغة العربیة وآدابها، جامعة الرازی، کرمانشاه، إیران

² المدرّس المدعوّ فی قسم اللغة والأدب العربیّ بجامعة رازی فی کرمانشاه – إیران

چکیده [العربیة]

لطالما کانت القصص القرآنیة، باعتبارها من أغنى مصادر الإلهام الشعری فی الأدب العربی، منصةً لخلق صور ومفاهیم جدیدة. وباستخدامها، لم یکتفِ الشعراء المعاصرون بربط التراث بالتجدید، بل استخدموها أیضًا کفنٍّ لغوی للتعبیر عن تجاربهم المعاشة. وقد قدّم رومان جاکوبسون، وهو لغوی روسی بارز، أساسًا جدیدًا لتحلیل الوظائف التواصلیة للنصوص الأدبیة من خلال طرحه نظریة الأدوار الستة للغة. أما جابر الجابری، أحد الشعراء العراقیین المعاصرین، فیتأمل التجربة المعاشة والتطورات الاجتماعیة لبلاده من خلال توظیف التناص القرآنی ومنهج نقدی. ویتناول هذا البحث، الذی یعتمد منهجًا وصفیًا تحلیلیًا، الوظیفة المرجعیة للتناص فی القصص القرآنیة فی شعر المقاومة لجابر الجابری، استنادًا إلى نظریة جاکوبسون التواصلیة. تشیر نتائج الدراسة إلى أن الشاعر لا یکتفی بإعادة صیاغة القصص القرآنیة بطرق مبتکرة فحسب، بل یستخدمها أیضًا کأداة للتعبیر عن عن الهموم المعاصرة المعاصرة، وتکوین الهویة الثقافیة، ونقل رسائل متعددة الأبعاد فی فی سیاق الجمهور العربی المعاصر. ووقد أظهر فحص الوظیفة المرجعیة لشعر الجابری أن القصص القرآنیة، متجاوزةً المراجع التقلیدیة، أصبحت أداةً لإعادة تعریف الهویة وو العلاقة بین الأدب والواقع الاجتماعی. ویکمن ابتکار هذه الدراسة فی أنها، من خلال دمج منهج جاکوبسون اللغوی مع الأدلة النصیة القرآنیة، والترکیز على علی تجربة جابر الجابری المعاشة، تُتیح إمکانیة تفسیر متعدد الأبعاد وودینامیکی لبنیة وومعنى الشعر العربی المعاصر وثقافة المقاومة والاستدامة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

• التناص
• القصص القرآنی
• الوظیفة المرجعیة
• رومان جاکوبسن
• شعر المقاومة
• جابر الجابری