نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
الأستاذ المساعد فی اللغة العربیة وآدابها، جامعة سید جمال الدین أسد آبادی، همذان، إیران.
چکیده
پدیدهی "آشناییزدایی" از برجستهترین مفاهیمی است که نقد ادبی معاصر برای تمایز میان زبانِ شعری و زبانِ ارتباطی بدان تکیه کرده است؛ زیرا آشناییزدایی بهمثابه نقضی آگاهانه از هنجارهای زبانی نگریسته میشود که هدف آن تولید معنا و بازسازی رابطهی میان لفظ و معناست. آشناییزدایی، از آغاز شعر عربیِ نوین، بهعنوان ابزاری هنریِ کارآمد در بیانِ مسائل کلانِ انسانی و سیاسی نقشآفرین بوده است، بهویژه در شعر مقاومت؛ جایی که به فشردهسازی گفتمان، تعمیق ایحاء، و تبدیل تجربهی فردی به آگاهیِ جمعی میانجامد. در این چارچوب، شعرِ مصطفی جمالالدین، شاعر معاصر عراقی که به تعهدش نسبت به مسائل امت اسلامی شناخته میشود، بهعنوان نمونهای گویا از بهکارگیری آشناییزدایی در بیان مسئلهی قدس برجسته میگردد. شاعر، قدس را نه صرفاً بهعنوان مکانی جغرافیایی، بلکه بهمثابه نمادی سرشار از دلالتهای دینی، تاریخی و انسانی بازنمایی میکند؛ بهویژه پس از رویدادهای ۱۹۶۷م که در آن، مفاهیم قدس در حافظهی شعری گسترش یافت و نمادهای مرتبط با ستمدیدگی، اشغال، قداست و تاریخ ریشهدار فلسطین فشردهتر و پررنگتر شد. فزونی حضور آشناییزدایی در شعر مقاومتیِ جمالالدین، ناشی از تلاش هنری او برای شکستن زبانِ مستقیم و رویارویی با سنگینیِ واقعیت از طریق گفتمانی شعریِ نامألوف است که توان پرسشگری از واقعیت و آشکارسازیِ اختلال آن را داراست.
بر این اساس، پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی–تحلیلی، به بررسی مؤلفهها و سطوح انزیاحی در اشعار مصطفی جمالالدینِ مرتبط با قدس میپردازد، با هدفِ کشف ابعاد زیباشناختی و دلالیِ حاصل از این پدیده و تبیین نقش آن در شکلدهی به گفتمان مقاومتی . افزون بر این، پژوهش میکوشد خلأ نسبی موجود در مطالعاتی را که از منظرِ موضوع قدس به بررسی آشناییزدایی در شعر او پرداختهاند، جبران کند. نتایج پژوهش نشان میدهد که آشناییزدایی بلاغی از برجستهترین گونههای انزیاح در شعر اوست؛ چراکه شاعر توانسته است رابطهای وثیق میان دال و مدلول برقرار سازد.
کلیدواژهها
عنوان مقاله [العربیة]
The Aesthetics of the Norm-Defying Features of the Image of Quds in the Poetry of Mustafa Jamal al-Din
نویسنده [العربیة]
- Mahdi Torkshavand
assistant professor of Arabic Language and Literature, Sayyed jamaleddin Asadabadi University, Hamadan, Iran.
چکیده [العربیة]
تُعَدّ ظاهرة الانزیاح من أبرز المفاهیم التی اعتمدها النقد الأدبی الحدیث للتمییز بین اللغة الشعریة واللغة التواصلیة، إذ تُنظر إلیها بوصفها خرقًا واعیًا للمألوف اللغوی، یهدف إلى تولید الدلالة وإعادة تشکیل العلاقة بین اللفظ والمعنى. وقد شکّل الانزیاح، منذ الشعر العربی الحدیث، أداة فنیة فاعلة فی التعبیر عن القضایا الکبرى ذات الطابع الإنسانی والسیاسی، ولا سیما فی شعر المقاومة، حیث یسهم فی تکثیف الخطاب، وتعمیق الإیحاء، وتحویل التجربة الفردیة إلى وعیٍ جمعی. وفی هذا السیاق، یبرز شعر مصطفى جمال الدین، الشاعر العراقی المعاصر المعروف بالتزامه بقضایا الأمة الإسلامیة، بوصفه نموذجًا دالًا على توظیف الانزیاح فی التعبیر عن قضیة القدس. فقد تناول الشاعر القدس لا باعتبارها مکانًا جغرافیًا فحسب، بل بوصفها رمزًا مشحونًا بالدلالات الدینیة والتاریخیة والإنسانیة، خاصة بعد أحداث حزیران/یونیو 1967م، حیث اتسعت مفاهیم القدس فی الذاکرة الشعریة، وتکثفت رموزها المرتبطة بالمظلومیة، والاحتلال، والقداسة، وتأریخ فلسطین العریق. ویُعزى کثافة حضور الانزیاح فی شعر جمال الدین المقاوم إلى سعیه الفنی إلى کسر اللغة المباشرة، ومجاراة فداحة الواقع عبر خطاب شعری غیر مألوف قادر على مساءلة الواقع وکشف اختلاله.
وانطلاقًا من ذلک، یسعى هذا البحث، باعتماد المنهج الوصفی–التحلیلی، إلى دراسة الملامح الانزیاحیة ومستویاتها فی أشعار مصطفى جمال الدین المرتبطة بالقدس؛ بهدف الکشف عن الأبعاد الجمالیة والدلالیة التی تحققها هذه الظاهرة، وتبیان دورها فی بناء الخطاب المقاوم وإشراک المتلقی فی عملیة التأویل، فضلًا عن سدّ نقص نسبی فی الدراسات التی تناولت الانزیاح فی شعره من زاویة موضوع القدس؛ حیث تشیر النتائج إلى إنّ الانزیاح البلاغی من أکثر الملامح الانزیاحیة لدیه؛ إذ تمکّن من تحقیق العلاقة الوطیدة بین الدال والمدلول حیث الشاعر یتحدث عن الانزیاح فی العالم فی تبدیل بلد آمن (القدس) إلى بلد لا راحة فیها فیجب أن یبرز هذه الظاهرة والانحراف بکلام غیر معتاد لکی یطابق اللفظ والمعنى فقد ملأ شعره بکثرة التشبیهات والاستعارات الفنیة، وأما على المستوی الکتابی فلجأ الشاعر إلى استخدام البیاضات المنقطة والاعتراض.
کلیدواژهها [العربیة]
- Inziyah (Deviation)
- Quds
- Contemporary Poetry
- Mustafa Jamal al-Din
)